Οι προσπάθειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μείωση των εκπομπών άνθρακα αναδιαμορφώνουν τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου. Ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) αποτελεί μία από τις σημαντικότερες πτυχές της μετάβασης αυτής, εισάγοντας υποχρεώσεις αναφοράς εκπομπών και παράδοσης πιστοποιητικών για συγκεκριμένα αγαθά που εισάγονται στην ευρωπαϊκή αγορά. Τι συνεπάγεται, όμως, ο CBAM για τις εισαγωγές και τις εξαγωγές στην Ελλάδα;
Για τις ελληνικές επιχειρήσεις που επηρεάζονται, η κατανόηση των σχετικών απαιτήσεων αποτελεί σημαντικό βήμα για την προετοιμασία τους απέναντι στις νέες συνθήκες. Πέραν, όμως, της κατανόησης των υποχρεώσεων, οι επιχειρήσεις πρέπει να εξετάσουν πώς ο CBAM ενδέχεται να επηρεάσει τα κόστη, τις σχέσεις με προμηθευτές και την ανταγωνιστικότητά τους. Ακολουθεί μια ανάλυση του τρόπου λειτουργίας του μηχανισμού, της σημασίας των νέων κανόνων για τους επαληθευτές και των σημείων στα οποία θα πρέπει να εστιάσουν οι ελληνικές επιχειρήσεις ώστε να παραμείνουν κατάλληλα προετοιμασμένες.
Αποκωδικοποιώντας τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα
Ο Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM) αποσκοπεί στην αποτροπή της μεταφοράς της παραγωγής εκτός ΕΕ ή της αντικατάστασης ευρωπαϊκών προϊόντων με εισαγωγές υψηλότερης έντασης άνθρακα, με στόχο την αποφυγή του κόστους που σχετίζεται με τις εκπομπές. Το οριστικό καθεστώς εφαρμογής του ξεκίνησε την 1η Ιανουαρίου 2026, μετά από μια μεταβατική περίοδο που επικεντρώθηκε στην αναφορά εκπομπών.
Στο πλαίσιο του CBAM, οι αδειοδοτημένοι διασαφιστές ΜΣΠΑ δηλώνουν τις ενσωματωμένες εκπομπές των καλυπτόμενων εισαγωγών και παραδίδουν τα αντίστοιχα πιστοποιητικά. Η τιμή των πιστοποιητικών συνδέεται με το Σύστημα Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS), λαμβάνοντας υπόψη προσαρμογές για τη δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων και για επιλέξιμες τιμές άνθρακα που έχουν ήδη καταβληθεί σε τρίτες χώρες. Επομένως, ο CBAM δεν λειτουργεί ως σταθερός δασμός: το σχετικό κόστος εξαρτάται από τις εφαρμοστέες εκπομπές και τις αντίστοιχες προσαρμογές.
Εισαγωγές και εξαγωγές που επηρεάζονται από τον CBAM
Ο CBAM καλύπτει συγκεκριμένα αγαθά, σε έξι τομείς: τσιμέντο, σίδηρο και χάλυβα, αλουμίνιο, λιπάσματα, ηλεκτρική ενέργεια και υδρογόνο. Το κατά πόσο ένα προϊόν εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής εξαρτάται από τη δασμολογική του κατάταξη και την προέλευσή του, και όχι απλώς από τον κλάδο στον οποίο δραστηριοποιείται ο εισαγωγέας. Κατά συνέπεια, προμηθευτές του κατασκευαστικού κλάδου και βιομηχανικές επιχειρήσεις μπορεί να επηρεάζονται μέσω των υλικών που εισάγουν, ακόμη και όταν οι εισαγωγές αντιπροσωπεύουν μικρό μέρος της συνολικής τους δραστηριότητας.
Εξαιρέσεις προβλέπονται σε περιπτώσεις που οι καλυπτόμενες εισαγωγές δεν υπερβαίνουν συνολικά τους 50 τόνους καθαρής μάζας ετησίως, συνυπολογίζοντας τσιμέντο, σίδηρο και χάλυβα, αλουμίνιο και λιπάσματα. Η ηλεκτρική ενέργεια και το υδρογόνο δεν περιλαμβάνονται στην εξαίρεση αυτή. Σε περίπτωση υπέρβασης του ορίου, το σύνολο των καλυπτόμενων εισαγωγών του έτους εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής, γεγονός που καθιστά την τακτική παρακολούθηση των ποσοτήτων απαραίτητη βάσει του Κανονισμού (ΕΕ) 2025/2083.
Η περίπτωση των ελληνικών επιχειρήσεων
Για μια ελληνική επιχείρηση που προμηθεύεται χάλυβα, το νέο κανονιστικό πλαίσιο καθιστά πιο σημαντική τη σύγκριση των προμηθευτών βάσει του συνολικού κόστους και όχι μόνο της τιμής του τιμολογίου, λαμβάνοντας υπόψη και τις πιθανές υποχρεώσεις που απορρέουν από τον CBAM. Η διαθεσιμότητα αξιόπιστων δεδομένων εκπομπών μπορεί να επηρεάσει άμεσα τις σχετικές αποφάσεις, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη σημασία της υποβολής αναφορών βιωσιμότητας που ανταποκρίνονται στις προσδοκίες της αγοράς.
Οι ελληνικές εξαγωγές δεν υπόκεινται άμεσα στον CBAM, ενώ οι πωλήσεις εντός της ΕΕ δεν επιτάσσουν από μόνες τους υποχρεώσεις βάσει του μηχανισμού. Ωστόσο, οι εξαγωγικές επιχειρήσεις που χρησιμοποιούν καλυπτόμενες εισροές από τρίτες χώρες ενδέχεται να αντιμετωπίσουν αύξηση του συνολικού κόστους. Παράλληλα, οι Έλληνες παραγωγοί που ανταγωνίζονται προϊόντα υψηλής έντασης άνθρακα τα οποία εισάγονται στην ΕΕ ενδέχεται να επωφεληθούν από τη μείωση της διαφοράς ως προς το κόστος άνθρακα, χωρίς αυτό να συνεπάγεται αυτομάτως βελτίωση των εξαγωγικών επιδόσεων.
Γιατί έχουν σημασία οι νέοι κανόνες για τους επαληθευτές
Ο κατ’ εξουσιοδότηση Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2551 της Επιτροπής καθορίζει απαιτήσεις σχετικά με τη διαπίστευση, επάρκεια και εποπτεία των επαληθευτών – και όχι σχετικά με την αδειοδότηση των εισαγωγέων. Όταν στις δηλώσεις CBAM χρησιμοποιούνται πραγματικές εκπομπές αντί προκαθορισμένων τιμών, τα σχετικά στοιχεία πρέπει να επαληθεύονται σε επίπεδο εγκατάστασης παραγωγής από κατάλληλα διαπιστευμένο, ανεξάρτητο και αμερόληπτο επαληθευτή. Οι φορείς διαπίστευσης διενεργούν ετήσια εποπτεία και μπορούν να αναστείλουν ή να ανακαλέσουν μια διαπίστευση, ή να περιορίσουν το πεδίο εφαρμογής της.
Κατά συνέπεια, οι εισαγωγείς θα πρέπει να επιβεβαιώνουν ότι το πεδίο διαπίστευσης του επαληθευτή καλύπτει τις σχετικές δραστηριότητες του CBAM και να μην περιορίζονται στην επιλογή ενός γενικού περιβαλλοντικού ελεγκτή. Είναι, επίσης, ιδιαίτερα σημαντικό να ξεκινούν εγκαίρως οι σχετικές συζητήσεις με τους προμηθευτές, προκειμένου να αποσαφηνίζεται ο τρόπος συλλογής των δεδομένων παραγωγής και το πότε θα είναι διαθέσιμες οι επαληθευμένες πληροφορίες. Οι σχετικές συμβάσεις θα πρέπει να καθορίζουν σαφώς τις προθεσμίες παράδοσης των δεδομένων και τις ευθύνες για τη διόρθωση τυχόν σφαλμάτων.
Η προετοιμασία μιας ελληνικής επιχείρησης για τον CBAM
Οι ελληνικές επιχειρήσεις πρέπει να εντοπίσουν τα αγαθά που υπόκεινται στον CBAM, παρακολουθώντας τις ετήσιες ποσότητες εισαγωγών και επιβεβαιώνοντας τον αδειοδοτημένο διασαφιστή τους. Καθώς η υποβολή αναφορών κατά τη μεταβατική περίοδο δε συνεπάγεται την απόκτηση καθεστώτος αδειοδοτημένου διασαφιστή, σχετικές απαιτήσεις πρέπει να εξετάζονται συνδυαστικά με τη μεταγενέστερη νομοθεσία – ιδίως με την εξαίρεση των 50 τόνων. Συνιστάται, επίσης, ο συντονισμός των τμημάτων προμηθειών, οικονομικής διαχείρισης και τελωνειακών διαδικασιών, ώστε να συλλέγονται τα δεδομένα εκπομπών από προμηθευτές, να επιβεβαιώνεται η σωστή δασμολογική κατάταξη των αγαθών και να εκτιμάται το πιθανό κόστος πιστοποιητικών υπό διαφορετικά σενάρια.
Παράλληλα, είναι σημαντικό να τηρούνται αρχεία που συνδέουν τις εισαγωγές με τις αντίστοιχες εγκαταστάσεις παραγωγής και τις δηλωθείσες εκπομπές άνθρακα. Η προετοιμασία για τον CBAM μπορεί, ακόμη, να συνδεθεί με τις υφιστάμενες διαδικασίες διαχείρισης εκπομπών μιας επιχείρησης, χωρίς, όμως, οι διαφορετικές κανονιστικές και αναφορικές υποχρεώσεις να αντιμετωπίζονται ως ταυτόσημες. Η Ecostart παρέχει υπηρεσίες συμβουλευτικής και υποβολής αναφορών για τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM), με στόχο την κανονιστική ετοιμότητα των επιχειρήσεων, την αποτελεσματική συνεργασία με τους προμηθευτές και την εύρυθμη διαχείριση των δεδομένων εκπομπών.